Anemia u dzieci – wszystko, co musisz o niej wiedzieć

Anemia, czyli niedokrwistość, jest stanem chorobowym, w którym liczba czerwonych krwinek🩸 jest zbyt mała (mniejsza niż norma). Anemię rozpoznaje się również wtedy, kiedy liczba krwinek jest prawidłowa, ale w ich wnętrzu występuje niewystarczająca ilość hemoglobiny. Najczęstszą przyczyną niedokrwistości u dzieci jest niedobór żelaza. Jakie mogą być inne przyczyny anemii u dzieci? Jak jej zapobiec? Odpowiedzi na te oraz wiele innych Waszych pytań dotyczących anemii u dzieci zgromadziłem w tym wpisie. Zapraszam do wpisu

***

A jeśli interesują Cię takie wpisy, zapraszam do mojego newslettera. Uwaga Po wpisaniu maila należy potwierdzić swój zapis

***

Anemia u dzieci – jak odczytywać wyniki morfologii krwi?

Anemię u dziecka można stwierdzić właśnie za pomocą morfologii krwi. Jest to badanie, które ukazuje aktualną liczbę poszczególnych elementów morfotycznych we krwi. Mówi bardzo ogólnie o tym, co może się właśnie dziać w organizmie.

Należy pamiętać, że normy morfologii są zupełnie inne dla noworodka, a inne dla np. dwuletniego dziecka. Niestety normy sugerowane przez laboratorium często w ogóle nie uwzględniają wieku małego pacjenta. Dlatego bardzo ważne jest, abyście skonsultowali wyniki krwi z doświadczonym pediatrą, który oceni, czy jest się czym niepokoić

Morfologia krwi – najważniejsze parametry

W skład krwi wchodzi osocze oraz tzw. elementy morfotyczne, czyli krwinki czerwone i białe oraz płytki krwi. Elementy morfotyczne powstają w szpiku kostnym czerwonym, który do 7. r.ż. jest obecny praktycznie we wszystkich kościach dziecka. U dorosłych, elementy krwi powstają już tylko w kościach czaszki, kręgosłupa i talerzach biodrowych, gdyż większość czerwonego szpiku kostnego ulega przekształceniu w komórki tłuszczowe, czyli szpik kostny żółty. 

Elementy morfotyczne krwi

Elementy morfotyczne krwi, to:

• Czerwone krwinki,🩸 inaczej erytrocyty (na morfologii widnieją jako RBC – red blood cells). Wyglądają jak statek kosmiczny albo kluska śląska z dziurką. W środku wypełnione są hemoglobiną, czyli białkiem, które wiąże tlen i transportuje go do każdej tkanki w organizmie. Do budowy hemoglobiny konieczne jest żelazo, dlatego jego niedobór skutkuje anemią.
• Białe krwinki,⚪ inaczej leukocyty (na wyniku badania widnieją jako LEU lub WBC) – pełnią funkcję obronną organizmu i biorą udział w walce przeciwko drobnoustrojom. Jest to główny i najważniejszy element naszego układu odpornościowego.
• Płytki krwi,🩸 inaczej trombocyty (w morfologii zapisane jako PLT) – biorą udział w krzepnięciu krwi. W sytuacji jakiegoś upadku i zranienia to właśnie one są odpowiedzialne za aktywację układów krzepnięcia, czego końcowym efektem jest charakterystyczny “strupek”. Ich działanie zapobiega nadmiernej utracie krwi w wyniku zranień.

Kiedy można stwierdzić anemię?

👉Anemię stwierdza się przy obniżonej ilości hemoglobiny (Hb) w stosunku do normy. Pamiętaj, że te normy różnią się od siebie w zależności od wieku dziecka, a w starszym wieku są również uzależnione od płci (od 10. roku życia, u chłopców tej hemoglobiny powinno być więcej niż u dziewczynek).

👉Przez pierwsze 30. dni życia dziecka, hemoglobiny powinno być aż 15-24 g/l!
W organizmie noworodka krąży jeszcze hemoglobina płodowa, która stopniowo się rozpada i jest zastępowana przez tę “normalną”. 

👉Około 2-3. miesiąca życia obserwuje się najniższe wartości hemoglobiny – często nazywa się to “niedokrwistością pierwszego kwartału” lub “niedokrwistością fizjologiczną”. Ma to związek z rozpadem hemoglobiny płodowej. Maluszek co prawda produkuje sobie nowe krwinki i nową hemoglobinę, ale układ krwionośny jeszcze nie jest tak dojrzały, żeby nadążyć za utratą hemoglobiny płodowej. Poza tym, do budowy hemoglobiny konieczne jest żelazo.

👉A z tym żelazem jest tak, że po narodzinach dziecko korzysta z zapasów żelaza pochodzącego od matki jeszcze z okresu płodowego. Około 5. miesiąca życia te zapasy zostają wyczerpane. Dietą nie da się tych strat uzupełnić, ponieważ w pierwszych miesiącach życia pokarm dla takiego malucha jest ubogi w żelazo. 

👉Stan obniżonej hemoglobiny trwa do około 2. roku życia. Stężenie hemoglobiny w tym okresie życia może wynosić nawet 10,5 g/l i jest to jeszcze wartość mieszcząca się w granicach normy. Natomiast u starszych dzieci, taki poziom hemoglobiny jest zbyt mały i przy takiej wartości stwierdzamy już niedokrwistość.

Inne parametry przydatne w diagnozowaniu anemii

Na jakie parametry jeszcze zwra się uwagę przy diagnostyce anemii?

• RBC (ang. red blood cells) – określa ilość czerwonych krwinek;
• MCV (ang. mean corpuscular volume) – jest to objętość czerwonej krwinki. To parametr o tyle ważny, że może nam wskazać orientacyjnie PRZYCZYNĘ anemii.
  • Zmniejszony MCV (mała krwinka) może wskazywać na niedobór żelaza, a zwiększona wartość MCV (duża krwinka) może wskazywać na niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego
• Hct, Ht – to hematokryt, mówi nam o tym, jaki procent z całej krwi stanowią krwinki czerwone. Normy również się tutaj różnią w zależności od wieku;
• MCH (ang. mean corpuscular hemoglobin) – określa średnią masę hemoglobiny w krwince;
• MCHC (ang. mean corpuscular hemoglobin concentration) – określa średnie stężenie hemoglobiny w krwince;
• RDW (ang. red blood cell distribution width) – określa, jaka jest rozpiętość pomiędzy wielkością krwinek, tzn. jaka jest różnica pomiędzy najmniejszymi krwinkami, a największymi.
  • W niedokrwistościach ten parametr jest zwykle nieco podwyższony;
• Ret – oznacza ilość retikulocytów we krwi. Co to są retikulocyty? To młode, jeszcze niedojrzałe krwinki czerwone.
  • Podwyższona ich ilość oznacza, że szpik szybko produkuje krwinki i wyrzuca je do krwi jeszcze przed osiągnięciem przez nie stanu dojrzałości. Dzieje się tak wtedy, kiedy dochodzi do utraty krwi albo do niszczenia krwinek w organizmie i szpik próbuje szybko nadrobić straty.
  • Obniżona ilość oznacza, że szpik jest leniwy i nie pracuje wystarczająco intensywnie. O ile reszta parametrów krwi jest w porządku, nie trzeba się tym jeszcze przejmować. 

***

Jakie są objawy niedokrwistości u dzieci?

Objawy niedokrwistości spowodowane są niedotlenieniem tkanek i narządów dziecka. Wystąpienie i nasilenie objawów zależy od tego, jak szybko nastąpiła utrata krwi i ile jej ubyło. Jeżeli jest to proces stopniowy i trwa już długo, to organizm dziecka zdąży się przyzwyczaić. Objawy mogą być w takiej sytuacji bardzo subtelne lub mogą w ogóle nie wystąpić.

Typowe objawy niedokrwistości to:

• bladość skóry, śluzówek jamy ustnej, czerwieni warg😟
• zmniejszony apetyt
• łatwe męczenie się😓
• senność😴
• zaburzenia koncentracji i trudności w nauce,🥴
• bóle i zawroty głowy😵
• zwiększone pragnienie (u niemowląt)🥵
• przyspieszenie czynności serca❤

***

Jakie są rodzaje anemii u dzieci?

Wyróżnia się kilka rodzajów niedokrwistości u dzieci. Poniżej dokładnie opisałem każdą z nich. 

Niedokrwistość spowodowana nieprawidłowym wytwarzaniem erytrocytów lub hemoglobiny

• Niedokrwistość z niedoboru żelaza – najczęstsza u dzieci. Jest związana z tym, że dzieci szybko rosną i rozwijają się, więc potrzebują bardzo dużo żelaza. Niestety, często podaż żelaza w diecie dziecka jest niedostateczna, żeby pokryć to zapotrzebowanie.
• Niedokrwistość z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego – występuje u dzieci bardzo rzadko. Zwiększone ryzyko dotyczy dzieci na diecie wegetariańskiej lub wegańskiej (dlatego należy pamiętać o tym, aby taką dietę odpowiednio zbilansować). Taki rodzaj niedokrwistości może wystąpić również przy chorobach żołądka lub jelit, kiedy upośledzone jest wchłanianie witamin.
• Niedokrwistość aplastyczna –– wiąże się z uszkodzeniem szpiku kostnego i utratą zdolności do produkcji krwinek.

Niedokrwistości, w których dochodzi do niszczenia krwinek czerwonych w naczyniach krwionośnych, tzw. niedokrwistości hemolityczne

• Wrodzone – wiążą się z nieprawidłową budową i kształtem krwinki. Takie krwinki mają mało trwałą budową, dlatego szybciej się rozpadają. Rozpoznawane są wówczas jako nieprawidłowe i są niszczone przez układ odpornościowy. Przykładem może być sferocytoza wrodzona.
• Nabyte – występują wtedy, kiedy układ odpornościowy wytwarza przeciwciała skierowane przeciwko krwinkom czerwonym. Może się tak zdarzyć po jakiejś infekcji, kiedy białe krwinki wytwarzają przeciwciała, które niszczą patogeny i przy okazji też krwinki czerwone.

Niedokrwistości spowodowane utratą krwi

• Ostre – jeżeli mamy do czynienia z dużą utratą krwi w krótkim czasie,np. po jakimś wypadku, w którym zostały przerwane naczynia i dochodzi do krwotoku. Jest to stan zagrożenia życia i wymaga jak najszybszego przetoczenia krwi.
• Przewlekłe – są związane z przewlekłym, utajonym krwawieniem (niewielka, ale utrzymująca się przez długi okres czasu utrata krwi), np. podkrwawianie z przewodu pokarmowego np. z powodu przepuklin przełyku, uchyłków jelita czy alergii pokarmowej. Taki rodzaj niedokrwistości występuje również u dziewczynek, które obficie miesiączkują i co miesiąc tracą sporą ilość krwi.

***

Niedokrwistość z niedoboru żelaza

Przypominam, że u dzieci zdecydowanie najczęściej występuje niedokrwistość w wyniku niedoboru żelaza. Stwierdza się ją aż u 40% dzieci poniżej 2. roku życia, w tym u ponad 60% dzieci wychowujących się w gorszych warunków socjalnych.

Jakie są przyczyny niedoboru żelaza?

• Niedostateczna podaż żelaza w życiu płodowym:
  • wcześniactwo,
  • ciąża mnoga,
  • niedokrwistość u matki w czasie ciąży,
  • krótkie odstępy pomiędzy ciążami,
  • palenie papierosów w ciąży,
  • choroby mamy (otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca).
• Niedostateczna podaż żelaza w diecie dziecka:
  • dzieci powyżej 6. miesiąca życia karmione wyłącznie mlekiem kobiecym,
  • nieprawidłowo zbilansowana dieta.
• Nadmierne straty żelaza:
  • krwawienia (alergie pokarmowe – podkrwawianie z przewodu pokarmowego lub wady anatomiczne przewodu pokarmowego),
  • obecność pasożytów w organizmie,
  • zaburzenie wchłaniania (biegunki, zakażenia – stan zapalny zmniejsza wchłanianie żelaza).
• Zwiększone zapotrzebowanie na żelazo:
  • okres szybkiego wzrastania,
  • okres dojrzewania.

Objawy niedoboru żelaza

Poza objawami niedokrwistości wymienionymi nieco wyżej, przy niedoborze żelaza może się pojawić dodatkowo: 

• łamliwość paznokci, włosów
• nadżerki w kącikach ust,
• zatrzymanie przyrostu masy ciała dziecka
• zahamowanie wzrostu
• częste infekcje górnych dróg oddechowych

W jaki sposób lekarz zdiagnozuje anemię z niedoboru żelaza?

Pierwszym krokiem do zdiagnozowania anemii jest badanie morfologii krwi. Jakie odchylenia możemy znaleźć w wyniku morfologii, jeśli mamy do czynienia z niedokrwistością wynikającą z niedoboru żelaza? Oto najważniejsze z nich:

• obniżone RBC (całkowita ilość krwinek),
• obniżone Hb (hemoglobina),
• obniżony Hct (hematokryt),
• obniżony MCV (czyli objętość krwinki – w niedokrwistości z niedoboru żelaza często krwinka jest mała).

A jak zdiagnozuje się niedobór żelaza?

Nie wystarczy samo oznaczenie stężenia żelaza we krwi. Bez oceny innych parametrów oceniających gospodarkę żelaza w organizmie to badanie o niczym nie świadczy.

Podczas diagnostyki bierze się pod uwagę następujące parametry i wskaźniki:

• stężenie żelaza w osoczu – w stanie niedoboru żelaza wartość często jest obniżona, ale jest to wynik niemiarodajny. Na samej jego podstawie nie można stwierdzić niedoboru żelaza. Są inne parametry, które lepiej odzwierciedlają poziom żelaza w organizmie;
• transferyna – jest to białko transportujące żelazo we krwi. Pomiar dotyczy wysycenia transferyny, czyli mówi nam o tym, jaka część transferyny jest związana z żelazem, a jaka część dryfuje samotnie. Zwykle ok. 30% transferyny powinna być związana z żelazem. W niedoborze żelaza ten wynik jest niższy;
• TIBC – to parametr określający zdolność żelaza do związania się z transferyną. W niedoborze żelaza TIBC jest podwyższone. Można to tłumaczyć tak: jest mało żelaza, więc organizm chce go więcej i w tym celu zwiększa się jego zdolność do przyjęcia żelaza;
• ferrytyna – to taki wskaźnik magazynu żelaza w organizmie. Mówi nam, ile jeszcze jest go w zapasie. Niski poziom ferrytyny jest najbardziej miarodajnym wskaźnikiem niedoboru żelaza. Jest to również tzw. białko ostrej fazy, czyli w stanach zapalnych i zakażeniach może być podwyższony. W takiej sytuacji daje nam fałszywe pojęcie o poziomie żelaza i o tym też należy pamiętać.

***

Jakie badania wykonać, gdy u dziecka stwierdzono anemię?

Anemia może mieć “błahe” przyczyny powstawania, takie jak np. nieprawidłowa dieta i zwiększone zapotrzebowanie na żelazo (i taki powód występuje najczęściej). Jednak zdarza się, że anemia wynika z poważnej przyczyny i jest objawem jakiejś innej choroby. 

Jak to ustalić i jakie badania może zlecić lekarz w celu poszerzenia diagnostyki? 

• W pierwszym kroku należy wykluczyć wszelkie infekcje wykonując np. badanie moczu, oznaczając CRP, oceniając stan uszu i zatok przynosowych, a także sprawdzając górne drogi oddechowe (rentgen płuc wykonuje się u dzieci rzadko, wyłącznie w sytuacji, gdy istnieje taka konieczność).

• Następnie przechodzi się do oceny gospodarki żelazowej, a także poziomu witaminy B12 i kwasu foliowego w organizmie.
• Kolejnym krokiem jest badanie kału na obecność krwi utajonej, aby sprawdzić, czy dziecko nie podkrwawia z przewodu pokarmowego.
  • Warto również wykonać badania kału na obecność jaj pasożytów (jednak należy pamiętać, że niedokrwistość z powodu pasożytów zdarza się dość rzadko).
• Gastroskopię wykonuje się w celu wykluczenia chorób przewodu pokarmowego, zakażenia H. pylori czy też celiakii.
• Kolonoskopię zleca lekarz w celu diagnostyki nieswoistych chorób jelit, takich jak choroba Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego. 
• Niekiedy wykonuje się również biopsję szpiku, gdyż pozwala ocenić, czy szpik prawidłowo spełnia swoją funkcję i czy nie ma jakiegoś procesu rozrostowego.

***

Jak leczy się anemię u dzieci?

Przede wszystkim leczy się przyczynę niedokrwistości, a nie samą niedokrwistość! – dlatego tak ważne jest ustalenie tej przyczyny. Jeżeli jest ona spowodowana infekcją – leczy się wszystkie ogniska zapalne w organizmie. Jeśli przyczyną anemii jest niedobór żelaza – suplementuje się żelazo, a jeżeli niedobór witaminy B12 – podaje się witaminę B12 i kwas foliowy. Ważne, żeby poza podawaniem tych pierwiastków w tabletkach zadbać także o to, żeby pojawiły się w sposób naturalny w diecie maluszka. 

Jak pokryć zapotrzebowanie na żelazo, witaminę B12 i kwas foliowy u dziecka?

W diecie powinny znajdować się jaja (szczególnie żółtka), produkty pełnoziarniste, kasze, mięso (wołowe, wieprzowe), podroby, warzywa (brokuły, szpinak, pietruszka). Dodatkowo należy pamiętać o tym, że żelazo znakomicie wchłania się w towarzystwie witaminy C. A gdzie ona występuje? Między innymi w porzeczkach, cytrusach, papryce, pietruszce czy kapuście kiszonej.

Jeżeli decydujecie się na dietę wegetariańską lub wegańską u dziecka pamiętajcie, aby być pod stałą kontrolą lekarza i dietetyka, który pomoże Wam ułożyć dietę optymalną dla malucha.

Jak leczy się niedokrwistość z niedoboru żelaza?

To najczęstszy rodzaj niedokrwistości u dzieci, więc warto powiedzieć kilka słów o sposobie jej leczenia. Żelazo podaje się dzieciom w postaci doustnej, najlepiej w syropie lub zawiesinie. Na rynku jest wiele suplementów diety zawierających żelazo i niewiele leków. Jednak lepiej nie podawaj ich dziecku na własną rękę, bez konsultacji z lekarzem, ponieważ przedawkowanie żelaza może mieć fatalne skutki.

Jeżeli konieczne jest intensywne leczenie anemii, lekarz przepisuje żelazo w postaci leku, który jest dostępny tylko na receptę. Równocześnie z preparatami żelaza powinno się zażywać witaminę C i B6, ponieważ ułatwiają one wchłanianie żelaza i regulują jego metabolizm.

O preparatach z żelazem przeczytasz w tym wpisie —->  Żelazo dla dzieci

Co w sytuacji, gdy podawanie żelaza nie przynosi poprawy?

Kryterium skuteczności leczenia jest zwiększenie się liczby retikulocytów (młodych czerwonych krwinek) i hemoglobiny. Brak poprawy stężenia hemoglobiny po 2-3 tygodniach regularnego stosowania preparatów żelaza może świadczyć o:

• złym rozpoznaniu przyczyny niedokrwistości,
• zaburzeniach wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego – należy wtedy przeprowadzić diagnostykę w kierunku chorób jelit oraz zmienić sposób podawania żelaza na dożylny.

Jakie są skutki uboczne stosowania preparatów żelaza?

W czasie leczenia możemy zaobserwować u dziecka czarne zabarwienie stolca, jednak nie jest to groźne i mija wraz z odstawieniem żelaza. Innymi skutkami ubocznymi są zaburzenia żołądkowo-jelitowe m.in zaparcia, nudności i wymioty, trochę rzadziej biegunki.

Jak długo należy zażywać żelazo?

Preparaty żelaza należy stosować dłużej niż mogłoby się pozornie wydawać. Nie wystarczy osiągnąć docelowe wartości hemoglobiny, ponieważ należy jeszcze potem uzupełnić zapasy żelaza w całym organizmie. Przyjmuje się, że preparaty żelaza powinno się stosować jeszcze przez 2-3 miesiące po osiągnięciu prawidłowych parametrów we krwi.

Uczulam więc, by każdą kurację prowadzić w zaleconym przez lekarza czasie i zgodnie z przepisanym dawkowaniem.

***

Anemia u dzieci – podsumowanie

No to się rozpisałem, ale obiecuję, że to już koniec. Było dużo trudnych skrótów i mechanizmów – ale to wszystko potwierdza tylko jak nasz organizm jest doskonały i… niedoskonały, przez to, że czasami choruje. Mam nadzieję, że wiele wyniesiesz, z tego wpisu – a jeśli masz zapamiętać z niego tylko jedną informację, to niech to będzie ta, aby nigdy nie bagatelizować anemii, bo może ona wynikać zarówno z dość błahych przyczyn, ale równie dobrze, może być lampką ostrzegawczą, że w organizmie dzieje się coś niedobrego. 

***

Jeśli chcesz dowiedzieć się jeszcze więcej o zdrowiu i chorowaniu dzieci, zapraszam Cię na Akademię Pana Tabletki do moich Kursów: https://kursydlarodzicow.pl/kategoria-produktu/kursy-dla-rodzicow/

Serdeczności,
Pan Tabletka
Marcin

O autorze

Marcin Korczyk

mgr farm. Marcin Korczyk - farmaceuta praktyk, twórca internetowy, key opinion leader, autor książki "Odporność. Czy Twoje dziecko może nie chorować?"
Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego na wydziale farmaceutycznym. Po studiach pracował w aptece całodobowej w Nowym Sączu - i w trakcie pracy rozpoczął tworzenie bloga www.pantabletka.pl - zapisując odpowiedzi na najczęściej zadawane przez pacjentów pytania.

Od czasu złożenia bloga w 2015 roku - do dziś - blog stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych i opiniotwórczych portali z wiedzą o racjonalnym stosowaniu leków i suplementacji.